Het fragment

Elke Decates - 09 november 2018

uit Honger (1890) van Knut Hamsun

Het fragment

‘Opeens klikte ik een paar keer met mijn vingers en lachte. Verdomd. Verdomd! Ha! – Ik meende een nieuw woord gevonden te hebben. Ik ging rechtop in bed zitten en zei: het komt niet in de taal voor, ik heb het uitgevonden. Kuboå. Het heeft letters als een woord, goeie god, man, je hebt een woord uitgevonden…kuboå… het is van grote grammaticale waarde.
[…] Zwijgend pleegde ik overleg met mezelf. Via de wonderlijkste gedachtesprongen probeerde ik achter de betekenis van het nieuwe woord te komen. Het hoefde God noch Kermis te betekenen en wie had gezegd dat de betekenis dierententoonstelling was?’

Het geheel

Ik heb twee grote liefdes in mijn leven: literatuur en Noorwegen. Dat verenigt zich in het werk van Knut Hamsun. Ik ben fan en kan eigenlijk geen fragment kiezen. Want een van de belangrijkste redenen dat ik fan ben is dat zijn boeken vol zitten met opmerkelijke, waanzinnige vondsten waar ik soms nog dagen over na blijf denken. Maar als ik dan moet kiezen, dan moet het toch dit fragment zijn.

Honger gaat over honger en over niets anders. Er is geen plot, er gebeurt weinig en toch is het verhaal constant in beweging. Het is op geen enkel moment een saaie afschildering van het leed van het hoofdpersonage. We volgen een jonge schrijver die de winter van 1879-1880 onder erbarmelijke omstandigheden doorbrengt in Kristiania (Oslo). Hij moet schrijven om te kunnen eten, maar moet eten om te kunnen schrijven. De situatie is deprimerend, de mogelijkheid te sterven van de honger komt op momenten erg dichtbij, maar het wordt nooit melodramatisch of moraliserend. De jonge schrijver heeft zelfdestructieve neigingen, zo weigert hij eten en geeft hij geld weg, wat voor ironische en ook humoristische momenten zorgt. Honger zit vol donkere humor. Soms komt die humor voort uit de hypocrisie van het hoofdpersonage en op andere momenten komt de humor voort uit het absurde, het irrationele dat je doet lachen en tegelijkertijd doet huiveren.

Het bovenstaande fragment gaat nog bladzijdes zo verder. Het is een idiote, grillige scene, want een nieuw woord verzinnen kan natuurlijk niet zomaar en de overtuiging van het personage dat hij iets groots heeft bedacht is aandoenlijk. Toen ik het voor het eerst las moest ik grijnzen van bewondering voor Hamsun die steeds weer van die gekke vondsten heeft. Maar tegelijkertijd heeft het voor mij ook iets herkenbaars. Alhoewel ik nog nooit waanbeelden heb gehad van de honger, denk ik geregeld in vermoeide toestand briljante ideeën te hebben, die na een nachtje slapen toch heel wat minder briljant blijken. Het gevoel van extase om dat ‘briljante’ idee en hoe heerlijk het kan zijn je daar in te verliezen, is heel herkenbaar.

Dat een fragment origineel en absurd maar tegelijkertijd ook herkenbaar kan zijn, humoristisch en tegelijkertijd ook ontroerend, dat maakt dat het werk van Hamsun mij nooit verveelt. Hamsun wist als geen ander de diepte van de menselijke emotie vast te leggen (en de tegenstrijdigheid die daar vaak bij komt kijken), of het nu om honger lijden gaat of om liefde of om haat.

Wanneer Pippi Langkous op een ochtend haar ontbijt, slagroomtaart, naar binnen aan het werken is, schiet haar opeens een woord te binnen: ‘spunk’. Ze heeft geen idee wat het betekent maar kan wel bedenken wat het zou kunnen betekenen. Ze besluit op jacht te gaan naar de betekenis van spunk.

Honger 
was een van de favoriete boeken van Astrid Lindgren. Dat ‘spunk’ één op één geïnspireerd is op ‘kuboå’ is dan ook zeer aannemelijk. En alhoewel het een doodzonde is dat zo weinig mensen nog bekend zijn met Hamsun en zijn werk, is het een kleine troost dat zijn genialiteit doorleeft in het werk van anderen en beroemde scenes als die van Pippi Langkous en het woordje spunk.

Elke Decates heeft tijdens haar bachelor (Algemene Cultuurwetenschappen) in Oslo gewoond en werd daar verliefd op het land, de kou en het werk van Knut Hamsun. Ze studeerde af (MA Literatuurwetenschap) op de rol die Hamsuns collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog speelt in de Nederlandse receptie van zijn werk. Elke is programmamaker bij De Nieuwe Oost | Wintertuin en werkt daarnaast als zzp'er in de culturele sector. Momenteel is Honger moeilijk te verkrijgen en hoopt Elke op een herdruk bij Atlas Contact. Wil je Honger lezen, maar staat hij niet meer op boekwinkeltjes.nl? Dan heeft Elke meerdere exemplaren thuis om uit te lenen. Interesse? Mail naar elke@denieuweoost.nl.